Mikrobun Rövanşı: Antibiyotik Çağının Sessiz Çöküşü

Mikrobun Rövanşı: Antibiyotik Çağının Sessiz Çöküşü – Şeref Umut Ersop yazdı.

Antibiyotikler, modern tıbbın en önemli keşiflerinden biri olarak insanlık tarihine damgasını vurmuştur. 20. yüzyılın başlarında Alexander Fleming’in penisilini keşfetmesiyle başlayan antibiyotik çağı, enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde bir devrim yaratmıştır. Ancak bu ilerleme, yalnızca bilimsel bir başarı değil; aynı zamanda savaş, salgın ve toplumsal dönüşümlerle iç içe gelişen bir süreçtir. Özellikle I. ve II. Dünya Savaşları, antibiyotiklerin tıbbi etkisinin yanı sıra stratejik ve toplumsal önemini de gözler önüne sermiştir. Öte yandan, savaş sonrası dönemde antibiyotiklerin yaygın ve bilinçsiz kullanımı, günümüzde küresel bir sağlık tehdidi olan antibiyotik direnci sorununu doğurmuştur. Bu çalışmada antibiyotiklerin keşfi, savaş dönemlerindeki etkileri, halk arasındaki kullanım eğilimleri, direnç mekanizmaları ve Türkiye özelinde mevcut durum değerlendirilerek, geleceğe dönük mücadele stratejileri ele alınmaktadır.

Antibiyotiğin Keşfi ve Tarihçesi

Alexander Fleming (1881–1955), İskoç asıllı bir bakteriyolog olup modern tıbbın en önemli figürlerinden biridir. 1928 yılında yaptığı çalışmalar sırasında, yanlışlıkla küf bulaşmış bir kültür kabında bakterilerin yok olduğunu fark etmiştir. Bu küf, Penicillium notatum adlı bir mantar türüne aittir. Fleming, bu küften izole ettiği madde ile bakterileri öldüren doğal bir antibiyotik olan penisilini keşfetmiştir. Bu keşif, antibiyotik çağının başlangıcı kabul edilmekte ve bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir. (1) Fleming’in penisilini keşfinden sonra, 1935 yılında Gerhard Domagk tarafından Prontosil adlı ilk sülfonamid antibiyotik geliştirilmiştir. ( 2 ) 1943 yılında ise Selman Waksman ve Albert Schatz tarafından Streptomyces Griseus’ten izole edilen Streptomisin, tüberküloz gibi hastalıkların tedavisinde çığır açmıştır.  (3 )

1.Dünya Savaşı’nda Antibiyotik Yokluğu (1914–1918)

1.Dünya Savaşı sırasında antibiyotik henüz keşfedilmediği için, cephelerde gelişen yaralanmaların ardından kangren, sepsis gibi enfeksiyonlar büyük can kaybına neden olmuştur. Askeri tıbbın en zayıf noktalarından biri, bu tür bakteriyel komplikasyonlara karşı etkili bir tedavinin olmamasıydı. ( 4 )

1.Dünya Savaşı ve Antibiyotiklerin Cephedeki Rolü

1.Dünya Savaşı (1939–1945) sırasında penisilin ve sülfonamidlerin askeri sağlık hizmetlerinde yaygın olarak kullanılması, enfeksiyon kaynaklı ölüm oranlarını düşürmüştür. Özellikle 1944 yılındaki  Normandiya Çıkarması sırasında binlerce yaralı askerin hayatı antibiyotikler sayesinde kurtarılmıştır.  ( 5 )  ( 6 )    Ancak Streptomisin gibi bazı antibiyotiklerde böbrek hasarı ve işitme kaybı gibi toksik etkiler de gözlemlenmiştir. ( 7)

Savaş Sonrası Dönemde Antibiyotik Kullanımı ve Toplumda Yaygınlaşma

Savaş sonrası dönemde antibiyotiklerin hızlı ve etkili tedavi sağlaması, toplumda bu ilaçların “mucizevi” çözümler olarak algılanmasına neden olmuştur. ( 8 )  Bu algı, antibiyotiklerin hekim kontrolü dışında kullanılmasına, tedavi sürelerinin yarıda bırakılmasına ve gereksiz kullanıma yol açmıştır.  ( 9 )(10 )

Antibiyotik Direnci: Nedenleri, Mekanizmaları ve Tehditler

Gereksiz veya eksik dozda antibiyotik kullanımı, bakteriler üzerinde seleksiyon baskısı oluşturarak direnç gelişimine neden olur. ( 11 )( 12)  Tarımda antibiyotiklerin kontrolsüz kullanımı da hayvan florası üzerinden direnç genlerinin yayılmasına katkı sağlar. ( 13 )  ( 14 ) Bakteriler, hücre zarlarını değiştirme, enzim üretimi veya hedef bölge mutasyonları yoluyla antibiyotiklere karşı direnç kazanabilir. (15)

2019 yılında Dünya genelinde antibiyotik direncine bağlı yaklaşık 1,27 milyon doğrudan ölüm, dolaylı etkilerle birlikte 5 milyona yakın can kaybı yaşanmıştır. ( 17 ) Mevcut eğilimler devam ederse, 2050 yılına kadar yılda 10 milyon ölüm ve 2 trilyon dolarlık ekonomik kayıp öngörülmektedir. ( 18 )

Salgınlar ve Antibiyotiklerin Etkisi

Antibiyotik Öncesi Dönemde Salgınlar

14. yüzyılda Avrupa’da Kara Veba, 19. yüzyılda Osmanlı coğrafyasında kolera ve tifo gibi bakteriyel salgınlar milyonlarca insanın ölümüne yol açmış ve etkili bir tedavi yöntemi bulunamamıştır. ( 22 ) ( 23 )

1918 İspanyol Gribi ve Sekonder Enfeksiyonlar

1.Dünya Savaşı’nın son döneminde yaşanan 1918 İspanyol Gribi sırasında, gribe bağlı olarak gelişen bakteriyel pnömoniler antibiyotik olmadığı için yüksek ölüm oranlarına neden olmuştur. ( 24 )

1.Dünya Savaşı ve Sonrası: Salgınlarda Antibiyotiklerin Kullanımı

Penisilin ve Streptomisin gibi antibiyotikler sayesinde menenjit, pnömoni, difteri, boğmaca, tüberküloz ve kızıl gibi bakteriyel hastalıklara bağlı ölümler önemli ölçüde azalmıştır. (25 ) ( 27 )

Modern Pandemilerde Antibiyotik Kullanımı: COVID-19 Örneği

COVID-19 pandemisi sırasında hastaların %15–30’unda ikincil bakteriyel enfeksiyonlar görülmüş, bu durum antibiyotik kullanımını artırmıştır. Ancak reçete edilen antibiyotiklerin büyük kısmı gereksiz yere yazılmıştır. (8) Türkiye’de ise bu dönemde geniş spektrumlu antibiyotiklerin kontrolsüz kullanımı dikkat çekmiştir. ( 5) (7)

Türkiye’de Antibiyotik Kullanımı ve Direnç Durumu

Türkiye, OECD ülkeleri arasında antibiyotik kullanım oranı en yüksek ülkelerden biridir; her üç reçeteden biri antibiyotik içermektedir[^3][^10][^12]. Sağlık Bakanlığı bünyesindeki Ulusal Antimikrobiyal Direnç Sürveyans Sistemi (UAMDSS) 2011’den bu yana veri toplamakta olup, 2022–2023 raporları antibiyotik direncinin hâlâ artışta olduğunu göstermektedir.(1)(9 )

Akılcı İlaç Derneği ve KLİMİK Derneği gibi kurumların raporlarına göre; pandemi döneminde dirençli bakteri türlerinin sayısı artmıştır. KLİMİK Direnci Çalışma Grubu Başkanı Prof. Dr. Emel Yılmaz, “Antibiyotiklerin altın çağı sona erdi” diyerek Türkiye’de yılda yaklaşık 700 bin ölüm yaşandığını vurgulamıştır. ( 10 ) (12 )

Dirençle Mücadele Stratejileri: Eğitim, Denetim ve Politikalar

Türkiye’de antibiyotik direnciyle mücadele kapsamında birçok önlem alınmaktadır. Halk ve sağlık çalışanları için eğitim kampanyaları düzenlenmektedir. ( 19 )   Reçetesiz antibiyotik satışları yasaklanmış ve elektronik reçete sistemine geçilmiştir. ( 20) ( 9 )

Tarım ve hayvancılık alanında da yapılan düzenlemeler, antibiyotik kullanımını sınırlandırmayı hedeflemektedir.

Sonuç

Antibiyotiklerin keşfi, insan sağlığı açısından çığır açıcı bir gelişme olmuş, özellikle II. Dünya Savaşı ve sonrası dönemde milyonlarca hayat kurtarılmıştır. Ancak bu başarı, zamanla kontrolsüz ve bilinçsiz kullanımla gölgelenmiş; antibiyotik direnci günümüzde halk sağlığını tehdit eden en önemli sorunlardan biri haline gelmiştir. Tarımda ve sağlık sektöründe aşırı kullanım, yarım bırakılan tedaviler ve reçetesiz erişim gibi faktörler, dirençli patojenlerin yayılmasına yol açmaktadır. Türkiye, yüksek antibiyotik kullanım oranı ve artan direnç seviyeleriyle bu sorundan doğrudan etkilenen ülkeler arasındadır. Buna karşılık, ulusal düzeyde yürütülen izleme sistemleri, eğitim kampanyaları ve yasal düzenlemeler, dirençle mücadelede önemli adımlar olarak öne çıkmaktadır. Antibiyotik direnci  ile sadece tıbbi değil, aynı zamanda sosyo-politik ve kültürel bir sorun olarak mücadele yürütülmelidir.

Şeref Umut Ersop
Tarihçi

Kaynakça

1. Fleming, Alexander. On the Antibacterial Action of Cultures of a Penicillium, with Special Reference to Their Use in the Isolation of B. influenzae. London: British Journal of Experimental Pathology, 1929.
2. Domagk, Gerhard. “A New Preparation with a Specific Effect on Streptococcal Infections.” Deutsche Medizinische Wochenschrift 61 (1935): 250–253.
3. Waksman, Selman A., and Albert Schatz. “Isolation of Antibiotic Streptomycin from Actinomyces griseus.” Proceedings of the National Academy of Sciences 29, no. 9 (1943): 282–285.
4. Winter, Jay. The Great War and the British People. London: Palgrave Macmillan, 1986.
5. Lax, Eric. The Mold in Dr. Florey’s Coat: The Story of the Penicillin Miracle. New York: Henry Holt & Company, 2004.
6. Bud, Robert. Penicillin: Triumph and Tragedy. Oxford: Oxford University Press, 2007.
7. Waksman, Selman A. My Life with the Microbes. New York: Simon and Schuster, 1954.
8. Greene, Jeremy A. Prescribing by Numbers: Drugs and the Definition of Disease. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2007.
9. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. Türkiye Akılcı İlaç Kullanımı 2022 Raporu. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayınları, 2022.
10. KLİMİK Derneği. “Türkiye’de Antibiyotik Direnci ve Klinik Yansımaları.” Yayınlanan rapor, İstanbul, 2023.
11. Levy, Stuart B. The Antibiotic Paradox: How the Misuse of Antibiotics Destroys Their Curative Powers. 2nd ed. Cambridge, MA: Perseus Publishing, 2002.
12. Balık, İftihar. “Türkiye’de Antibiyotik Direnci: Klinik Gözlemler ve Gelecek Perspektifi.” Klinik Mikrobiyoloji Bülteni 29, no. 4 (2021): 199–210.
13. Silbergeld, Ellen K., Jay Graham, and Lance Price. “Industrial Food Animal Production, Antimicrobial Resistance, and Human Health.” Annual Review of Public Health 29 (2008): 151–169.
14. Landers, Timothy F., et al. “A Review of Antibiotic Use in Food Animals: Perspective, Policy, and Potential.” Public Health Reports 127, no. 1 (2012): 4–22.
15. Davies, Julian, and Dorothy Davies. “Origins and Evolution of Antibiotic Resistance.” Microbiology and Molecular Biology Reviews 74, no. 3 (2010): 417–433.
16. Murray, Christopher J.L., et al. “Global Burden of Bacterial Antimicrobial Resistance in 2019: A Systematic Analysis.” The Lancet 399, no. 10325 (2022): 629–655.
17. O’Neill, Jim. Tackling Drug-Resistant Infections Globally: Final Report and Recommendations. London: Review on Antimicrobial Resistance, 2016.
18. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Antimicrobial Resistance: Global Report on Surveillance. Geneva: WHO, 2014.
19. Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı. e-Nabız ve Reçete Denetim Sistemi Raporu, Ankara, 2021.
20. Ziegler, Philip. The Black Death. New York: HarperCollins, 1969.
21. Panzac, Daniel. La peste dans l’Empire ottoman (1700–1850). Paris: Maisonneuve et Larose, 1985.
22. Oxford, John S. “The So-Called Great Spanish Influenza Pandemic of 1918 May Have Originated in France in 1916.” Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 356, no. 1416 (2001): 1857–1859.
23. Gradmann, Christoph. “Re-inventing Infectious Disease: Antibiotic Resistance and Drug Development at the Bayer Company 1945–80.” Medical History 52, no. 2 (2008): 155–180.
24. Brandt, Allan M. No Magic Bullet: A Social History of Venereal Disease in the United States since 1880. New York: Oxford University Press, 1987.
25. Rawson, Timothy M., et al. “Bacterial and Fungal Co-infection in Individuals with Coronavirus: A Rapid Review to Support COVID-19 Antimicrobial Prescribing.” Clinical Infectious Diseases 71, no. 9 (2020): 2459–2468.
26. WHO. COVID-19 and the Use of Antimicrobials: Report from the Front Line. Geneva: World Health Organization, 2021.
27. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Veteriner Antibiyotik Kullanımı ve Direnç Takip Raporu. Ankara, 2023.