Kralların ve Padişahların Hastalığından Modern Tıbba:
Gut Hastalığı’nın Tarihsel, Arşivsel Ve Güncel Serüveni – Şeref Umut Ersop yazdı…
Gut hastalığı, tarih boyunca yalnızca tıbbın konusu değil, aynı zamanda toplumların beslenme alışkanlıklarını, sosyal hiyerarşilerini ve kültürel yapısını yansıtan önemli bir olgu olarak karşımıza çıkmıştır. İnsanlık tarihinin en eski metabolik hastalıklarından biri olan gut hastalığı, yazılı kaynaklarda ilk olarak MÖ 5. yüzyılda Hipokrat’ın eserlerinde görülmüştür. Hipokrat, gut hastalığını özellikle iyi beslenen, varlıklı bireylerde gözlemlediğini belirtir ve bu tespit, hastalığın tarihsel olarak “statü hastalığı” şeklinde algılanmasına sebep olmuştur.¹ Ayrıca Hipokrat bu hastalık için “yürünmez hastalık” demiştir. Antikçağ’dan itibaren gut hastalığıyla ilişkilendirilen pek çok tarihi figür bulunmaktadır. Julius Caesar ve Büyük İskender gibi hükümdarların gut belirtileri gösterdiğine dair rivayetler hastalığın zaman içinde “kral hastalığı” unvanını kazanmasına yol açmıştır.²
Ortaçağ ve Yeniçağ Avrupa’sında ise et, av hayvanları, tatlı ve şarapla zenginleşen aristokrat sofraları, gutun üst sınıflar arasında yaygınlaşmasına sebep olarak bu yakıştırmayı daha da pekiştirmiştir.³ Osmanlı İmparatorluğu hekimleri bu hastalığı gutu nikris (eklemler içinde gelişen kristal şişlikler) olarak adlandırmıştır. Halk arasında zamanla “padişah hastalığı” olarak ünlenmiştir.⁴
Osmanlı İmparatorluğu arşivlerinde yer alan ve padişahların sağlık sorunlarını aktaran belgelerde, Kanuni Sultan Süleyman’ın sağlık durumu ve nikris tedavisi ile ilgili bilgiler öne çıkmaktadır. ⁵ Bu belgeler, padişahın gut nedeniyle ciddi rahatsızlıklar yaşadığını ve dönemin saray hekimlerinin tedavi için özel karışımlar hazırladığını göstermektedir. Ayrıca bazı tarihsel anlatımlar II. Bayezid ve III. Murad gibi padişahların da nikristen ( gut ) muzdarip olduğunu aktarmaktadır.⁶ Ayrıca Prof. Dr. Ahmet Şimşirligil bir söyleşide; ”Fatih Sultan Mehmet nikris hastalığı nedeniyle Memlüklüler üzerine sefere giderken Gebze’de Hünkar Çayırı’nda Hakk’a yürüdü” demektedir.7 Osmanlı İmparatorluğu tebaasında yaygınlığına dair kapsamlı arşiv verileri sınırlıdır. Bunun nedeni, dönemin tıbbi kayıtlarının çoğunlukla bulaşıcı hastalıklar üzerine yoğunlaşması ve kronik-metabolik rahatsızlıkların çoğu zaman “nikris”, “romatizma”, “eklem şişmesi” gibi genel ifadeler altında yer bulmasından kaynaklanmaktadır. Bu sınıflandırma tarzı, nikrisin arşivlerde sistematik bir hastalık kategorisi olarak takip edilmesini zorlaştırmıştır. Cumhuriyet dönemine gelindiğinde de benzer bir tablo gözlenmektedir. 1920’ler ve 1930’lu yıllar boyunca Cumhuriyet’in sağlık politikaları, ağırlıklı olarak nüfusun gelişimini, geleceğin ümidi olan çocukları ve gençleri sıtma, frengi, tüberküloz ve trahom gibi tehdit eden bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmiştir. Bu nedenle gut gibi kronik metabolik rahatsızlıklar Cumhuriyet Arşivlerinde özel başlık altında toplanamamıştır. Genel tıbbi kayıtların arasında dolaylı biçimde yer almıştır. Literatürde Cumhuriyet dönemine ait doğrudan “gut” başlıklı arşiv belgeleri sınırlı olmakla birlikte bu durum hastalığın o dönemde önemsenmediği anlamına gelmemektedir.8 Gut Hastalığı’nın bulaşıcı olmaması ve daha çok bireysel yaşam tarzıyla ilişkili görülmesi devletin sağlık önceliklerinde geride kalmasına neden olmuştur.9
Gut Hastalığının Nedenleri ve Günümüzde Tedavisi
Gut hastalığı, kandaki ürik asit seviyesinin yükselmesine bağlı olarak eklemlerde kristal birikimi ile ortaya çıkar ve zaman zaman gut atakları şiddetli belirtiler gösterir.10 Gut atağı, genellikle tek bir eklemde başlayan ani ve yoğun ağrı, kızarıklık, şişlik ve sıcaklık ile kendini gösterir ve en sık ayak başparmağı etkilenmektedir. Genetik yatkınlık da gut ataklarını artıran önemli bir unsurdur.11 Gut hastalığı, kandaki ürik asit seviyesinin yükselmesi sonucu eklemlerde kristal birikimine bağlı olarak ortaya çıkan iltihaplı bir eklem rahatsızlığı olarak açıklanabilmektedir. Ürik asidin artmasına kırmızı et, deniz ürünleri ve sakatat gibi pürinden zengin besinlerin fazla tüketilmesi, aşırı alkol kullanımı (özellikle bira), obezite, yüksek tansiyon, böbrek hastalıkları ve bazı ilaçlar (örneğin diüretikler) yol açabilir. Bu faktörlerin bir araya gelmesi, eklemlerde ani, şiddetli ağrı ve iltihaplanmayla seyreden gut ataklarına neden olabilmektedir.2
Tarih boyunca kralları ve padişahları bile çaresiz bıraktığı bilinen gut hastalığı, günümüzde modern tıp sayesinde artık etkin şekilde tedavi edilebilmektedir. Tedavi iki ana kısma ayrılmıştır. Bu tedaviler ise Atak (akut) Tedavisi ve Kronik (koruyucu) Tedavidir. Akut atak döneminde amaç ağrı ve iltihabı hızla azaltmaktır. Kronik tedavide ise amaç kandaki ürik asidi düşürmek ve yeni atakların ortaya çıkmasını önlemektir. Yaşam tarzı değişiklikleri de tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.13 Pürinden zengin yiyeceklerin (dana eti, kuzu eti, sakatat, balık çeşitleri) sınırlandırılması, alkol ve tütün kullanımının azaltılması, bol su içilmesi, kilo kontrolü ve düzenli egzersiz yapılması hem atak riskini azaltmakta hem de ilaç tedavisinin etkinliğini artırmaktadır.14
İleri veya tedaviye dirençli vakalarda ise biyoteknolojik yöntemler devreye girer; ürikaz enzimini taklit eden modern tedaviler ürik asidin hızla parçalanmasını sağlayarak önemli bir alternatif sunar. 15 – 16
Sonuç
Tarih boyunca sarayların zenginliğiyle ve yönetici sınıfın yaşam biçimiyle ilişkilendirilen gut hastalığı, modern çağda artık etkin şekilde kontrol edilebilen bir metabolik rahatsızlığa dönüşmüştür. Günümüzde gelişmiş tedavi seçenekleri sayesinde gut, hem ataklar sırasında hem de uzun vadede başarılı şekilde yönetilebilmekte, hastaların yaşam kalitesi belirgin biçimde iyileştirilebilmektedir.
Şeref Umut Ersop
Tarihçi
Dipnotlar
- “Padişah hastalığı nikris,” İhlas Haber Ajansı, erişim tarihi 24 Kasım 2025, https://www.iha.com.tr/haber-padisah-hastaligi-nikris-363009 ; Nuki, George, ve Peter A. Simkin. “A concise history of gout and hyperuricemia and their treatment.” Arthritis Research & Therapy 8, Suppl. 1 (2006), s1, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3226106/
- Dalbeth, Nicola, Hyon K. Choi, ve Robert Terkeltaub. “Gout: A roadmap to approaches for improving global outcomes.” Arthritis & Rheumatology 69, no. 1 (2017), 22–34. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5195886/
- Ragab, Gaafar, Mohsen Elshahaly, ve Thomas Bardin. “Gout: An old disease in new perspective – A review.” Journal of Advanced Research 8, no. 5 (2017): 495–511. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5512152/.
- “Padişah hastalığı nikris,” İhlas Haber Ajansı, erişim tarihi 24 Kasım 2025, https://www.iha.com.tr/haber-padisah-hastaligi-nikris-363009.
- Cihan İmparatoru Sultan Süleyman’ı Dize Getiren Hastalık: Gut (Nikris),” Milliyet, 12 Haziran 2014, https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/ankara/cihan-imparatoru-sultan-suleyman-i-dize-getiren-hastalik-gut-nikris-10243561.
- CNN Türk, “Cihan padişahını deviren hastalık,” 2015, https://www.cnnturk.com/saglik/cihan-padisahini-deviren-hastalik-575915.
- Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil aktarımlı haber, “Fatih Sultan Mehmet gut hastalığından öldü,” Cumhuriyet, 5 Mayıs 2014, https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/fatih-sultan-mehmet-gut-hastaligindan-oldu-68447
- T.C. Cumhuriyet Arşivi, Sağlık ve Sosyal İşler ile ilgili genel dosyalar, “Tıbbi Raporlar ve Hastalıklar” dizini, 1923–1950, Ankara ; Ergin, Figen. “Türkiye’de Kronik Metabolik Hastalıkların Tarihçesi ve Arşiv Belgeleri.” Türk Tıp Tarihi Dergisi 27, no. 3 (2018): 45–59.
- Fatih Yıldırım ve Cemal Bes, “Akut Gut Artriti: Tanı, Ayırıcı Tanı ve Tedavi Yaklaşımları,” Türkiye Klinikleri Romatoloji – Aciller, s. 37–42, https://www.turkiyeklinikleri.com/article/tr-akut-gut-artriti-tani-ayirici-tani-ve-tedavi-yaklasimlari-104482.html.
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Erişkin Bazı Metabolizma Hastalıkları (Tiroid, Gut Osteoporoz) ve Çölyak Hastalığı Kontrol Programı 2019‑2023, PDF, https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Programlar/Eriskin_Bazi_Metabolizma_Hastaliklari_Tiroid_Osteoporoz_Gut_ve_Colyak_Hastaligi_Kontrol_Programi_2019-2023.pdf.
- Anadolu Sağlık Merkezi, “Gut Hastalığı Nedir? Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri Nelerdir?” https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/gut-hastaligi-nedir-belirtileri-ve-tedavi-yontemleri-nelerdir.
- Türkiye Romatizma Araştırma ve Savaş Derneği (TRASD), “Gut Hastalığı,” https://www.trasd.org.tr/hastalik/gut-hastaligi.
- Güven Sağlık Grubu, “Gut Hastaları İçin Pürinden Fakir Beslenme Nasıl Olmalı?” https://www.guven.com.tr/saglik-rehberi/gut-hastalari-icin-purinden-fakir-beslenme-nasil-olmali.
14.Mayo Clinic — “Gout: Diagnosis and treatment” sayfası: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gout/diagnosis-treatment/drc-20372903
- yaşam tarzı / öz bakım önerileri — “Gout” sayfası: https://www.cdc.gov/arthritis/gout/index.html
- Aynı kuruluş olan CDC’nin genel artrit için öz‑bakım / yaşam tarzı önerileri sayfası: https://www.cdc.gov/arthritis/caring/index.html
