Geçmişin Denizci Hastalığı, Bugünün Sessiz Tehdidi: ‘Skorbüt’ – Şeref Umut Ersop yazdı.
Skorbüt, tarih boyunca milyonlarca insanın hayatını tehdit etmiş, bazen savaşların seyrini değiştirmiş, bazen de İmparatorlukların genişleme hızını yavaşlatmış bir hastalıktır. Skorbüt, sadece vitamin eksikliği değil, aynı zamanda beslenme politikalarının, toplumsal eşitsizliklerin ve sağlık sistemlerinin bir aynası gibidir.
Skorbüt Nedir?
Skorbüt, C vitamini (askorbik asit) eksikliğine bağlı olarak gelişen, bağ dokularını ve bağışıklık sistemini zayıflatan hastalıktır.¹ İlk belirtileri arasında halsizlik, iştahsızlık, diş eti kanamaları, morarma ve kas zayıflığı görülür. Gelişen vakalarda diş kaybı, iç kanama ve hatta ölüm bile yaşanabilir.²
Tarihten Günümüze Skorbüt: Denizlerden Cephelere
Skorbüt, özellikle 15. ve 18. yüzyıllar arasında uzun deniz seferlerinde ortaya çıkan en ölümcül hastalıklardan biridir. Gıda koruma teknolojisinin yetersiz olduğu bu dönemde, denizciler aylarca taze meyve ve sebze tüketmeden yola devam etmek zorunda kalmaktadır.³ Bu durum, C vitamini eksikliğini tetikleyerek denizcilerin kitleler halinde hastalanmasına yol açmaktadır. İngiliz donanmasının 1740’ta gerçekleştirdiği HMS Centurion seferinde, 961 mürettebattan yalnızca 335’i sağ kalmıştır. Kayıpların çoğu savaşta değil, skorbüt yüzünden yaşanmıştır.⁴ Bu trajik tablo, İskoç deniz cerrahı James Lind’in 1747’de yaptığı ilk sistematik klinik denemelerle değişmeye başlamıştır. Lind, turunçgil meyvelerinin skorbütü iyileştirdiğini gösteren bu çalışmasıyla, tıp tarihine yön vermiştir.⁵ Ancak bu bilgi, Britanya Donanması tarafından 1795’te uygulamaya geçirilmiştir.⁶
Skorbüt Savaşlarda: Cephedeki Görünmeyen Düşman
Skorbüt, sadece denizcilerin değil, kara ordularının da görünmeyen düşmanıdır. Özellikle I. Dünya Savaşı ve II. Dünya Savaşı sırasında cephelerdeki askerler, taze gıdaya ulaşamamanın bedelini bağışıklık sistemleriyle ödemiştir. I. Dünya Savaşı’nda konserve ve kurutulmuş gıdayla beslenen askerler arasında C vitamini eksikliğine bağlı diş eti kanamaları ve kas zayıflığı yaygın olarak rapor edilmiştir.⁷ Ayrıca I. Dünya Savaşı’nın Irak cephesinde Kut’ül-Amare’de Kut şehrinin savunması esnasında İngiliz kuvvetler içinde görülmüştür. İngiliz General Townshend anılarını yazdığı kitabında o günler için “Bir tencere yemeğe yenildim” diye yazmıştır. II. Dünya Savaşı sırasında ise, Japon askerleri arasında Pasifik Adalarında taze gıda eksikliğinden kaynaklanan skorbüt vakaları artış göstermiştir.⁸
Tarihçi Jay Winter, savaş dönemlerinde sağlık sistemlerinin çökmesiyle birlikte siviller arasında da skorbüt ve benzeri eksiklik hastalıklarının arttığını belirtmiştir.⁹
Günümüzde Türkiye’de Durum: Sessiz Tehdit Çocuklarda
Günümüzde skorbüt artık salgın boyutunda bir tehdit olmasa da, modern yaşam tarzı ve kötü beslenme alışkanlıkları nedeniyle gizli tehlike olarak varlığını sürdürmektedir.
Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2019 verilerine göre:
6–18 yaş arası çocukların %44’ü her gün sebze tüketmiyor,
%28’i haftada birden fazla fast food tüketiyor.¹⁰ Bu tablo, çocukların bağışıklık sistemlerinin zayıflamasına, okul performanslarının düşmesine ve gelişimsel geriliklere neden olabilir.
Ne Yapmalı?
Skorbüt, önlenebilir bir hastalıktır. Bu nedenle özellikle çocuklar için dengeli beslenme alışkanlıklarının kazandırılması büyük önem taşır. İşte birkaç öneri; Günde en az 3 porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. Kantinlerde sağlıksız gıdalar yerine, besleyici ve doğal atıştırmalıklar sunulmalıdır. Aileler ve öğretmenler, çocuklara sağlıklı beslenmenin önemini erken yaşta kazandırmalıdır. Sağlık politikaları, besin kalitesi ve erişimi üzerinden yeniden şekillendirilmelidir.
Sonuç
Skorbüt, bir çağın sağlık zaaflarını açığa çıkaran ve bugün de dengesiz beslenmenin bir aynası olmaya devam eden tarihî bir uyarıdır. Denizlerdeki İmparatorluk’ları etkileyen bu hastalık, bugün market raflarındaki fast food bolluğu içinde sessizce geri dönmektedir. Unutmamak gerekir ki, geçmişte bir bardak limon suyu hayat kurtarırken, bugün dengeli bir tabak, çocuklarımızın ve toplumumuzun geleceğini kurtarabilir.
Şeref Umut Ersop
Tarihçi
Dipnotlar
- Carpenter, Kenneth J. The History of Scurvy and Vitamin C. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
- Bown, Stephen R. Scurvy: How a Surgeon, a Mariner, and a Gentleman Solved the Greatest Medical Mystery of the Age of Sail. New York: Thomas Dunne Books, 2004.
- Bown, Stephen R. Scurvy: How a Surgeon, a Mariner, and a Gentleman Solved the Greatest Medical Mystery of the Age of Sail. New York: Thomas Dunne Books, 2004 , s. 42.
- Bown, Stephen R. Scurvy: How a Surgeon, a Mariner, and a Gentleman Solved the Greatest Medical Mystery of the Age of Sail. New York: Thomas Dunne Books, 2004, s. 45.
- Lind, James. A Treatise of the Scurvy. Edinburgh: Sands, Murray and Cochran, 1753.
